• 98/12/13 - 09:24
  • 519
  • زمان مطالعه : 8 دقیقه

میراث روانی- اجتماعی کرونا و یک هشدار!



تالکوت پارسونز به عنوان یکی از برجسته ترین نظریه پردازان علم جامعه شناسی مفهوم نقش بیمار را برای توصیف الگوهای رفتاری بکار برده که بیمار برای به‌حداقل‌رساندن تأثیرات مخرب بیماری خود به‌کار می‌‌برد. ازنظر پارسونز، بیماری کارکرد زندگی شخص و روابط عادی او را از بین می‌‌برد و بنابراین فرد از لحاظ رفتاری منحرف می‌‌شود. از این دیدگاه در بیماری نقشی اجتماعی به نام "نقش بیمار" شکل می گیرد که ازطریق وظایف طرفین در رابطة پزشک– بیمار مشخص می‌‌شود. این موضوع در بستر جامعه ای به وجود می آید که دو طرف این رابطه حضور دارند. در رویکرد  جامعه شناختی، بیماری و سلامت دارای مفاهیم وسیعی هستند و تعريف آن تحت تاثير ميزان آگاهي و طرز تلقي جوامع با شرايط گوناگون جغرافيايي و فرهنگي قرار مي گيرد، ضمن اينكه سلامتي يك روند پويا است و با گذشت زمان نيز مفهوم آن تغيير مي كند. بر این اساس نوع  برخورد جامعه، گروههای اجتماعی، پزشک و حتی شخص بیمار  تحت تاثیر شرایط مختلف در مواجه با بیماری و سلامت هم تغییر می کند. ممکن است کنش ها و رفتارهای نوینی را خلق کند که در رفتارهای فردی، بهداشتی و حتی اقتصادی نمود پیدا کند. بحث عمده كنفرانس بین المللی سلامت براي همه تا سال ٢٠٠٠، كه در سال ١٩٧٨ در آلماآتا برگزار شد، به رسميت شناختن اين موضع بود كه علت اصلي مشکلات سلامت در بيرون از نظام سلامت قرار دارد. نتایج این کنفرانس تایید مدل زيستي، رواني- اجتماعي در خصوص بیماری است و  بر اين فرض استوار است که همه عوامل بيولوژيکي، رواني و اجتماعي، نقش مهم و قابل توجهي در بيماري و ناخوشي انسان دارند. كنفرانس آلماآتا چرخشي از مدل بيومديکال به مدلي اجتماعي در تبيين سلامت و بيماري بوده و بر عدالت اجتماعي به عنوان پيش نيازي براي سلامت، و آموزش سلامت، براي افزايش آگاهي درباره عوامل اجتماعي، سياسي و محيطي مؤثر بر سلامت تاكيد کرده است.


در طول تاریخ بشریت بیماری  به ویژه بیماری های مسری تاثیرات مهمی بر روی فرایند اجتماعی زندگی بشری گذاشته اند و موجب تغییر در روندهای تاریخی اجتماعات شده اند، تغییرات بافت جمعیتی، وقوع قحطی،  مهاجرت و حتی از بین رفتن تمدنها بخش هایی از آن بوده اند. بسیاری از این بیماری ها از محدوده ای سرزمینی فراتر می روند و بی توجه به بافت فرهنگی، قومی، نژادی و ... به درون اجتماعات بشری نفوذ می کند و اصطلاحا عالم گیر می شوند. بر اساس دیدگاه سازمان جهانی بهداشت، بیماری ای عالم گیر تلقی می شود که در سطح جهانی یا در منطقه ای بسیار وسیع شیوع پیدا کرده باشد. بیماری های عالم گیر از مرزهای بین المللی عبور و معمولاً جمعیت زیادی را مبتلا می کنند. از جمله بیماری های قابل اشاره و ویرانگر در طول تاریخ می توان به طاعون بزرگ یا طاعون سیاه اشاره کرد. این بیماری در اواخر سال ۱۳۴۰ اروپا را درنوردید. تعداد قربانیان آن حدود ۷۵ میلیون نفر برآورد شده است که در آن زمان طاعون نزدیک نیمی از جمعیت اروپا را به کام مرگ فرستاد. از دیگر بیماری های همه گیر می توان به بیماری طاعون خیارکی با دهها میلیون قربانی، آنفولانزای روسی بیش از 300 هزار قربانی، آبله بیش از 300 میلیون قربانی در طول تاریخ، ایبولا با 160 هزار مرگ از سال 2000،  ایدز با بیش از 25 میلیون قربانی از سال 1980 از جمله شناخته ترین آنها بوده اند.


طی چند ماه گذشته ویروس  عالم گیر دیگری به نام کرونا با سر منشأ شهر ووهان چین بخشی زیادی از این کره خاکی را درنوردیده و هر چند از نظر میزان افراد مبتلا و تعداد مرگ و میر شاید قابل قیاس یا بیماری های مسری بزرگ تاریخی نبوده است اما نمی توان کتمان کرد به برخی دلایل خاص جامعه امروزی، هراسی بسیار بزرگ در بین مردم و جوامع ایجاد کرده که حتی در جزئی ترین رفتارها و تعاملات فردی و اجتماعی نمایان بوده است.  این ویروس، طیف وسیعی از بیماری‌های تنفسی مانند سرماخوردگی، سارس، آنفولانزا و مرس را شامل می‌شود تا جایی که سازمان بهداشت جهانی اعلام وضعیت اضطراری کرده است. میلیون‌ها نفر در چین در قرنطینه هستند. هر لحظه تعداد مبتلایان و قربانیان این ویروس افزایش پیدا می‌کند. اکثر کشور‌های جهان به حالت آماده‌باش در آمده‌اند و ورود و خروج اتباع خارجی به این کشورها محدود شده است. همزمان با بسیاری از مناطق آسیایی و دیگر مناطق جهان ورود کرونا به ایران هم خبرساز شد. طی مدت زمانی اندک و به مدد اطلاع رسانی پایین و ضعف شناخت از ویروس جدید، طیف وسیعی از شایعات در این خصوص گسترش یافت. از آمار های بالای مبتلایان تا تعداد قربانیان و شهرهای درگیر، همه و همه به مدد شبکه های اجتماعی و خلأ ناشی از ضعف آگاهی موجب شد بحث ویروس کرونا در راس اخبار و رسانه ها قرار گیرد. ترس و تشویش اذهان عمومی و پراکندگی هراس اجتماعی طی این مدت به مقداری غیرقابل پیش بینی تمامی لایه های اجتماعی را درگیر کرده است به طوری که از مشاهدات و تحقیقات میدانی نمایان گشته عده ای قابل توجه از جمعیت شهرها با تصور بیماری و ابتلا به این ویروس به سمت بیمارستانها و مراکز درمانی هجوم برده اند. بازارها و مراکز خرید با رکود بی سابقه ای مواجه اند و بخش زیادی از مردم جز در موارد ضروری از منازل خارج نمی شوند. بسیاری از مواد بهداشتی همچون مواد ضد عفونی، ماسک و ... با کمبود شدید و همزمان جهش های قیمتی کم سابقه روبه رو بوده اند. مدارس، دانشگاهها، مراکز آموزشی، ادارات، مراکز تولیدی و صنعتی و ... اگه نه صددرصد، که تا حدود زیادی به حالت تعطیل و نیمه تعطیل درآمده اند. وحشت کرونا تنها به این موضوع محدود نشده بلکه در مراودات اجتماعی هم موثر بوده است تعاملات خویشاوندی کاهش پیدا کرده و افراد از دست دادن و روبوسی کردن امتناع می ورزند، گردهمایی های نمادین مذهبی همچون نماز جماعت کم شده و تا حد ممکن مردم از همدیگر فاصله می‌گیرند.  بخش زیادی از این رفتارها منطقی و در چاچوب خواست مراکز بهداشتی و درمانی برای پیشگیری از ابتلا به بیماری است و رعایت آن یک مطالبه بجاست.


اما در پس همه واکنش های طبیعی به بیماری، طیفی رفتارهای خاص دیده می شود که از نظر آسیب شناختی زنگ خطری جدی برای تهدید اخلاق و همبستگی اجتماعی در آینده است. مشاهدات نشان می‌دهد که بر خلاف روال معمول در صورت مشاهده بیماری مشکوک به کرونا در خیابان بسیاری از مردم با بی اعتنایی و از ترس گرفتار شدن در این بیماری از کنار وی عبور می کنند و حتی گاهی از خبر رسانی به مرکز اورژانسی سرباز می‌زنند. ظاهرا کمک کردن در حد یک تماس هم برای تعدادی قابل توجهی از شهروندان هم به مساله ای جدی تبدیل شده است. گسترش اصطلاحی به اسم "کرونایی" یادآور ابتلا به بیماری های تلخ دیگری که حتی منجر به انگ زنی و طرد فرد از جامعه می شد به عنوان مثال برای سالیان متمادی NGOها و مراکز متعددی تلاش می کردند رویکرد مردم را نسبت به بیماری HIV و ایدز تغییر دهند و این بیماران را همچون افرادی عادی در جامعه بپذیرند. وضعیت امروز برای بیماران کرونا نه به آن شدت، با درجه ای ضعیفتر متاسفانه به انگ زنی، طرد شدن و فرار از مواجه با آنها تبدیل شده است. گسترش این پدیده و اثرات روانی اجتماعی آن در آینده برای بیماران و مردم عادی می تواند ضربه ای مهلک به اخلاقیات، عاطفه انسانی و نوع دوستی در جامعه باشد. در کنار این پدیده هجوم مردم به سمت خرید کالاهای ضروری، چند برابر شدن قیمت آنها، نایاب شدن در بازار و .... تنها بخشی از وجوه ناخوشایند مواجه با یک بیماری طبیعی است که بیمار هیچ نقشی در گرفتار شدن به آن نداشته است و تقریبا همه به یک میزان در معرض ابتلا به آن قرار دارند. آنچه کاملا مشخص است تاکید بر این واقعیت است که کرونا ویروسی است که فقیر و غنی نمی‌شناسد، فقط برای طبقه خاص اجتماعی – اقتصادی تهدید نیست، سیاسیون و مدیران را هم همچون افراد عادی درگیر خود کرده و از این نظر یک عدالت واگیر به ارث گذاشته است که کرونا را از بسیاری بیماری های دیگر خاص و ویژه جلوه می دهد.
شاید بر همین منطق است که مسئولیت مقابله با این ویروس تبدیل به یک تکلیف اجتماعی همگانی شده است. احساس اینکه همه به یک میزان در خطرند و آنچه برای دیگران روی می دهد لاجرم ممکن است برای من اتفاق بیفتد، تقویت احساس همدلی و نوع دوستی، قطعا بازوان نیرومندی در برابر این بیماری پدید خواهد آورد. ضروری است در این امر متولیان بهداشتی و درمانی، رسانه ها، مدیران و مسئولین کشوری و مهمتر از همه مردم، با شناخت و ارزش نهادن به تکلیف و مسئولیت اجتماعی خود، نه تنها بر ویروس کرونا بلکه بر ویروس بدتری که ممکن است دامنگیر جامعه شود و همانا ضعیف شدن نوع دوستی و ارزش های انسانی است، فائق آیند.

 

 دکتر کریم همتی
عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی ایران
و معاون حقوقی و امور مجلس وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی

منبع: روزنامه آفتاب یزد، 13 اسفند 1398، شماره 5688

  • گروه خبری : اخبار کرونا ویروس,دیدگاه
  • کد خبر : 200210
کلمات کلیدی